[Phản hồi] Táo quân 2018: Đùa không vui!

  1. “Khi một điều giả dối được lặp đi lặp lại đủ nhiều, thì những người không biết phân biệt thật giả sẽ coi đó là thật”

Câu nói trên là phiên bản đã được cải biên một phát ngôn của trùm tuyên truyền vận động thời Đức Quốc Xã, tiến sĩ Paul Joseph Göbbels, mà tôi cho rằng nó đầy đủ và chính xác hơn. Câu nói của ngài bộ trưởng tuyên truyền chỉ là “Khi sự dối trá đủ lớn và được lặp đi lặp lại đủ nhiều thì nó sẽ trở thành sự thật”. Tất nhiên Joseph Goebbels sẽ không bao giờ thêm vào câu “những người không biết phân biệt thật giả”, vì với kinh nghiệm lèo lái dư luận, ông thừa hiểu rằng điều đó sẽ gây bất lợi cho mục đích của mình, còn dân tình – những người tiếp nhận thông tin – thì mông lung như một trò đùa trước hai sự thật: “Sự thật khách quan”“sự thật chủ quan”.

“Sự thật chủ quan” là sự thật mà ta nhìn thấy, chẳng hạn, khi bạn nói “Nhưng cô ta xấu thật mà”, cái “thật” ở đây chỉ là sự thật của bạn, của riêng bạn, đó sẽ không phải sự thật của tôi, của người A, người B, người Z, sẽ không phải sự thật của một nền văn hóa với chuẩn đẹp khác với nền văn hóa nơi bạn, không phải sự thật của những người sống ở khoảng không gian/thời gian khác, sẽ không phải sự thật của cây cối, của động vật xung quanh,… Đó chỉ là sự thật của bạn – một con người mà có nhiều khả năng đã mất đi chuẩn thẩm mỹ của chính mình và chạy theo định nghĩa chung của xã hội. Cũng như rất nhiều các định kiến đương tồn tại như “Con gái thích màu hồng, con trai thích màu xanh”, “Béo là xấu”, “Phụ nữ sinh ra để phục vụ đàn ông”, “Trai tài gái sắc”, “Nhà giàu toàn những đứa…”, “It’s ok, it’s Vietnamese”,… đều là sự thật chủ quan, là thứ sự thật do được nói đi nói lại nhiều mà thành. Bi kịch của con người là khi gặp phải những ý nghĩ rắc rối mông lung thì họ chọn cách đi đường tắt, định kiến vì thế có đất đai để phát triển, bởi sự nhanh gọn, đỡ phải nghĩ nhiều.

“Sự thật khách quan” là sự thật nguyên bản, như nó vốn vậy, chẳng hạn, lấy ví dụ bằng một câu nói hay được nhắc đến như một sự thể hiện ngầm về vốn sống “Công lý luôn thắng, vì kẻ thắng là công lý”. Thực chất thì kẻ thắng có phải “công lý” không? Không. Kẻ thắng chỉ là kẻ thắng, bạn sẽ cảm thấy rằng người thắng cuộc thì nói gì cũng được, nhưng như đã nói, đó chỉ là sự thật chủ quan của bạn, của những người mang tâm lý sẵn sàng phục tùng. Trong khi đó, “công lý” thì vẫn là “công lý”, nó vẫn luôn ở đó, và chắc chắn sẽ không vì cảm giác của ai mà đổi thay. Cũng như việc tự lấy tay che mắt (hoặc bị ai đó che mắt), bạn sẽ không nhìn thấy bầu trời nữa, nhưng bầu trời vẫn tồn tại, chỉ có tầm nhìn đã bị khuất đi. Sự thật khách quan cũng thế, nó vẫn ở đó, chỉ có cảm giác của bạn là bị đánh lừa.

Tại sao tôi lại làm nhảm về điều này, chương trình Táo Quân vừa qua và những ý kiến trái chiều trên page vừa rồi khiến tôi nảy sinh nhiều ý nghĩ. Nhiều người đã lạm dụng từ “sự thật”: “Sự thật là bây giờ nó thế”, “Mấy con đuông dừa nó béo thật mà”, “Sự thật là bình đẳng giới đéo tồn tại, nên đừng mất công nghĩ về nó”,… Cứ như thể họ thích thú với sự thật lắm. Chả biết ngày xưa đám Khổng Minh, Trọng Đạt, Phụng Hiếu,… có tuyên bố rằng “Sự thật là bàn chải đánh răng đéo tồn tại, nên đừng nghĩ về nó” hay không? Những người sống trong nền văn minh Sumer chắc không thể nào tưởng tượng được việc có ngày trên thế gian này người ta lại sử dụng giấy viết tràn lan đến thế. Các bạn ạ, sự thật khách quan là, đôi khi không phải sự việc không tồn tại, chẳng qua là bạn chết trước khi nó kịp tồn tại. Thế giới đang đổi thay từng ngày rồi, thông tin ngày càng đa dạng, cũng như mấy năm trước đi loanh quanh trên facebook, tôi thấy rất ít page phổ cập kiến thức về ấu dâm, hiếp dâm, hay support nhóm yếu thế, nhưng giờ cũng đã ngày một nhiều, nhận thức đang dần thay đổi, thế nên đừng bảo không thể thay đổi hệ giá trị, hay phủ nhận sạch trơn những giá trị đó.

Tôi thì nghĩ, những người cho rằng định kiến xã hội là thứ không thể thay đổi, một phần chính là vì sâu thẳm trong họ đang không muốn nó được đổi thay. Còn nếu bạn muốn? Okay, Gandhi nói “Be the change you wish to see in this world”.

  1. “Internalization of oppression”

Điều đáng buồn nhất là, ngay cả những người phụ nữ cũng tiếp thu những trò đùa độc địa về cơ thể họ, về đời sống tình dục, về xu hướng tính dục, về các mối quan hệ xung quanh hay gout thời trang của họ, ngay cả khi nó chống lại những giá trị phổ quát mà ngày ngày ta vẫn nhắc đến, như sự tôn trọng đa dạng khác biệt. Thậm chí, nhiều người trong số họ dùng những joke đó để tấn công những người phụ nữ khác. Điều đáng giận hơn, họ không phải sinh ra đã vậy, họ đã được dạy dỗ và bị ảnh hưởng để trở nên như vậy.

Hành vi này được một vài nhà văn, triết gia gọi là “Internalization of oppression”, tức là sự tiếp nhận việc bị đàn áp như một điều hiển nhiên.

Cũng lâu rồi, nói chuyện với một người bạn, anh ta nói với tôi rằng “Em có biết vì sao chế độ nô lệ tồn lại được lâu như thế không? Bởi vì chính những người nô lệ cũng đã chấp nhận sự đàn áp ấy”. Nếu nhìn rộng ra, thì không chỉ có mỗi phụ nữ là chấp nhận, thậm chí tôn vinh những lề thói giáo điều đàn áp họ, tôi đã từng thấy những người da đen comment, tham gia các joke về “n**ga”, những người đồng tính làm joke về xu hướng tính dục của họ, những người mập tự body shaming cơ thể của mình, những người bán dâm tự slut shaming bản thân, những người đàn ông từng chửi thậm tệ một người đàn ông khác chỉ vì anh ta khóc thì “không đáng mặt đàn ông”, những người nổi tiếng chấp nhận việc để người hâm mộ quyết định đời sống cá nhân của mình,… Họ tiếp thu sự áp đặt từ người khác, và nghĩ điều đó là hiển nhiên. Không chỉ tiếp thu, họ còn tái sử dụng chúng lên những người cùng nhóm mình với tư duy ‘Tao đã bị như vậy thì mày cũng đừng hòng thoát’, và tiếp tục cái vòng luẩn quẩn đó.

Anh bạn của tôi thì e sợ rằng, đối với những người đã lún quá sâu vào bầu không khí ngột ngạt đó, thì cái lối tư duy của giai cấp bị trị đã ăn sâu vào não trạng của họ, đến mức mà nếu muốn thay đổi, chắc chỉ còn cách… thay não mất thôi. Nên, nếu ai cảm thấy mình đang hành xử như những người trên thì hãy tự suy nghĩ về nó. Nói ra thì buồn, đây chính là những người “không biết phân biệt thật giả” trong câu quote đầu tiên, song vấn đề là, chính bản thân họ cũng đâu có cơ hội để mà phân biệt. Ngày còn bé không đủ lý trí để phân biệt đúng sai, khi lớn lên biết tư duy một chút thì quan niệm bị áp đặt từ nhỏ không may đã trở thành thâm căn cố đế. Xung quanh ai cũng nói những điều định kiến như vậy, bật ti vi thấy quảng cáo nói, đến trường thì bạn bè cô thầy nói, về nhà cha mẹ nói, đi xem phim thấy trên phim nói, đi mua đồ chơi nghe chủ cửa hàng nói, vào quán trà đá vô tình nghe thấy người bàn bên nói, mua sách về thấy tác giả nói,… Chúng ta đã nghe những điều đó lặp đi lặp lại quá nhiều lần, rồi từ lúc nào, chính ta đã nói với người khác những điều tương tự.

Chạm đến vẫn đề này, thì chỉ biết trích lại câu nói khá tâm đắc của W. Somerset Maugham: “Nếu có 50 triệu người cùng nói về một thứ ngớ ngẩn nào đó, thì nó vẫn cứ ngớ ngẩn thôi”.

  1. Sự pha trò trong Táo Quân và những comment ủng hộ.

Tôi khá bất ngờ rằng có những người nghĩ việc Táo body shaming nhau trong chương trình là để “lên án body shaming”.

Câu nói “Con cave già phẫu thuật hỏng” trong chương trình để nhằm công kích Bắc Đẩu về sự lòe loẹt, tạo tiếng cười một cách sáo rỗng, thậm chí là để ám chỉ sự khác lạ về gout ăn mặc, phẫu thuật thẩm mỹ và slut shaming trực tiếp những người bán dâm chứ đâu phải “lên án những người body shaming”? Lên án gì không biết, chứ từ tối 30 tết đến giờ thì đây là câu nói được các page troll trích dẫn và được sử dụng để công kích nhau cực kì nhiều, thường là với motip add lên một bức ảnh, bên cạnh là hình ảnh một cô gái nào đó có nhan sắc không vừa ý số đông. Số lượng người body shaming không giảm đi mà còn trở nên vô cùng hot.

“Cái loại phụ nữ chỉ có một nửa”, đây là câu nói trực tiếp công kích xu hướng tính dục, thậm chí còn sai kiến thức về mảng đề tài này. Chưa kể đến câu nói trước đó “Tôi không cãi nhau với phụ nữ”, đây không phải định kiến giới thì là gì? Đa số người xem có cảm thấy rằng việc chương trình để Táo xã hội nói ra câu đó là lên tiếng cho nhóm yếu thế như LGBTIQ hay phụ nữ không? Hay đa số sẽ gật gù rằng “Ông Táo xã hội nói đúng vãi, thâm vãi” rồi hùa nói theo, thậm chí sẽ có thêm một số ảnh quote để cư dân mạng bash lại phụ nữ cũng như chặn họng nhóm LGBTIQ?

Sexjoke không phải là thâm thúy hay phản ánh xã hội, đã có rất nhiều các truyện cười, hay các facebooker đình đám luôn thêm vào những câu đùa ám chỉ tình dục, dù cho họ đang nói về một đề tài rất không liên quan, để tạo ra sự hài hước, kiểu đùa mằn mặn, tỏ ra thâm thúy,… Nhưng rất tiếc, những trò đùa ám chỉ tình dục không thâm thúy sâu cay như vẫn nghĩ, nó chỉ chứng tỏ một xã hội luôn cố hướng ý thức hệ của con người về tình dục, bị ám ảnh bởi tình dục, nhiều ẩn ức về tình dục, và đó chính là quấy rối tình dục.

“Đuông dừa”, “buồn nôn”, “béo lú”, “cá dọn bể” là những từ được nói về các cô gái. Có nhiều ý kiến cho rằng “Lúc trước thì chửi Lại Thanh Hương với Ngân Anh, giờ lại sồn sồn bênh vực”. Tôi tự hỏi tại sao cậu ta có thể chắc chắn rằng những người chửi hai cô gái trước kia và những người bênh vực ở thời điểm hiện tại là cùng chung một nhóm người? Những ý kiến như vậy phần đông là biểu hiện của sự sợ hãi và trốn tránh các luồng ý kiến đa chiều, luôn phản biện bằng cách gộp lại một thể sự mâu thuẫn mà họ nhìn thấy để đưa ra kết luận phản bác nhanh nhất. Tôi nhớ page đã từng đăng một bài viết phản đối việc Vietjet thương mại hóa phụ nữ mà? Chẳng phải đó giờ page vẫn luôn support nhóm yếu thế và lên án các trò đùa độc địa đó sao? Phát ngôn của page vẫn luôn logic với nhau mà.

Các joke kệch cỡm trong Táo chỉ chứng tỏ sự nghèo nàn về ý tưởng gây hài, nó thậm chí không đáng được gọi là châm biếm, vì ngay cả một đứa học sinh tiểu học giờ đây cũng có thể đùa cợt một cách vô duyên và mang tính công kích cá nhân như thế. Nó không tạo ra sự biến chuyển trong tư duy về chủ đề chính đang được nhắc đến, nó chỉ vô tình hoặc cố ý kiến tạo một mảnh đất màu mỡ để mọi người cợt nhả về những đề tài như cơ thể phạm chuẩn, xu hướng tính dục, đời sống tình dục của người khác, support định kiến giới,… nhiều hơn mà thôi.

Nếu chương trình thật sự lên án sự bất bình đẳng, quan tâm nhóm yếu thế, thì với kinh nghiệm bao nhiêu năm làm truyền hình, tìm hiểu tâm lý khán giả, tại sao các anh các chị lại làm ra cái trò phản dame như thế?
Tôi nhớ ngày trước quãng 2012 đổ lại, nhạc trẻ Việt rất nghèo nàn về ý tưởng nội dung, hình ảnh, song những năm gần đây đã xuất hiện rất nhiều ca khúc có chất lượng, được đầu tư kỹ hơn về nhiều mặt, cả về ca từ, giai điệu, hình ảnh, ý nghĩa, trang phục, góc quay,… Đó là vì nhận thức của người tạo ra sản phẩm đã được nâng cao, thị hiếu của khán giả đã được nâng tầm, nên sản phẩm làm ra buộc phải tăng chất lượng. Lấy cái lý do “năm nào chả vậy” để bao biện, hoặc là chương trình coi thường khán giả, vì so với các chương trình 30 tết thì Táo Quân không có đối thủ cạnh tranh,  hoặc là vì thị hiếu khán giả mãi vẫn vậy, tư duy qua bao năm vẫn chẳng được nâng cao chút nào nên chả có đòi hỏi gì mới, thành ra “năm nào chả vậy” cũng ok.

Credit: Hạ Lục Lam

Leave a Reply