Khuôn mẫu tích cực có gây hại hay không?

“Anh có uống rượu không?” “ Tất nhiên rồi, tôi vừa nói tôi là nhà văn còn gì.” Stephen King

Hãy nhớ, khuôn mẫu tích cực là những giả định về toàn bộ một nhóm người hoặc nhân dạng (ví dụ: người đồng tính nam), được xã hội thừa nhận là tốt. Một vài ví dụ của những khuôn mẫu tích cực cho người đồng tính nam như: có thiên hướng nghệ thuật, thân thiện, hài hước, hòa đồng, khả năng nói ăn tốt, ăn mặc thời trang, đẹp trai, khỏe mạnh. Con gái giỏi nấu ăn, con trai giỏi sửa đồ điện, con gái giỏi Văn, con trai giỏi Toán… Danh sách này sẽ có dài mãi. Đều là điều tốt nhỉ? Hẳn là chúng vô hại trong việc khắc sâu những khuôn mẫu đã tồn tại đúng không?

Sai rồi.

Khuôn mẫu tích cực tồn tại cho mọi nhân dạng và có khả năng gây hại như bất kì khuôn mẫu tiêu cực nào khác. Nếu bạn không đồng ý với quan điểm này, hãy tiếp tục đọc xem liệu tôi có thể thay đổi quan điểm của bạn được không.

Tạo ra tiêu chuẩn cao đến phi thực tế

Bạn đã bao giờ gặp một người đồng tính nam không tập gym? Hoặc một người da đen không giỏi thể thao? Hoặc một người phụ nữ không biết quan tâm chăm sóc? Tôi đoán là bạn đã từng. Bây giờ, phần quan trọng nhất: Bạn đã từng nhận ra rằng bạn khá thất vọng hoặc bối rối khi nhận ra họ thiếu sót các đặc điểm đó? Tôi đoán là bạn không nhận ra điều đó, nhưng cũng có thể là bạn có.

Cùng điểm qua những khuôn mẫu tích cực mà tôi viết ở trên về người đồng tính nam: có thiên hướng nghệ thuật, thân thiện, hài hước, hòa đồng, khả năng ăn nói tốt, ăn mặc thời trang, đẹp trai, khỏe mạnh. Khó có bất kì ai có thể đáp ứng mọi tiêu chí trên, và danh sách này vẫn tiếp tục dài thêm mãi. Nó chỉ tập trung vào điểm giao nhau của hai nhân dạng: “đồng tính” và “đàn ông”. “Đồng tính” có những khuôn mẫu khác biệt và “đàn ông” cũng vậy. Do vậy, tất cả những người đồng tính nam nên thể hiện các khuôn mẫu này.

Nhờ vào việc xã hội hóa những khuôn mẫu tích cực, tất cả những người đồng tính nam mà bạn gặp đang được đánh giá bởi những chuẩn mực rắc rối phức tạp. Nếu anh ta không đáp ứng được (giả dụ như anh ta hơi mập mạp, hay khó gần) hẳn là anh ta sẽ làm bạn thất vọng. Ai lại cần một người bạn đồng tính không hoàn hảo trong khi có bao nhiều người đồng tính hoàn hảo ở ngoài kia chứ? (Thực tế là chẳng có người nào như thế đâu, có thì cũng không dựa vào việc phải tuân thủ mọi khuôn mẫu tích cực)

Hạn chế khả năng thể hiện của các cá nhân

Bạn đã từng nghe về việc người Châu Á rất giỏi toán đúng không? Tốt thôi, cứ thử nói điều này với một người bạn Châu Á ngay trước kì kiểm tra toán xem, họ càng dễ bị trượt.

Nghiên cứu chỉ ra rằng khi một cá nhân bị ám ảnh bởi một khuôn mẫu, họ có thể thể hiện kém hơn khả năng thật sự của họ. Trong một nghiên cứu gần đây của Cheryan & Bodenhausen, các nhà nghiên cứu đã nói cho những người phụ nữ người Mỹ gốc Á nhận thức rõ ràng về nguồn gốc dân tộc của họ (cả những trông đợi xã hội liên quan) ngay trước bài kiểm tra kĩ năng toán học. Người ta nhận thấy rằng họ trở nên lúng túng hơn dưới áp lực và thể hiện kém hơn trong bài kiểm tra.

Nghiên cứu này thú vị bởi nó đo lường được thứ chúng ta vẫn miêu tả là ‘áp lực xã hội gây ra bởi khuôn mẫu tích cực’. Cũng thật mệt mỏi, lý do là vì… bạn đã đọc đoạn vừa rồi rồi đúng không? Đọc lại lần nữa đi – đó là lí do tại sao đấy.

Cô lập và gây căng thẳng cho các cá nhân không sở hữu các khuôn mẫu

Khi là thành viên trong nhóm thiểu số hoặc bị nhắm đến, bạn sẽ có khả năng bị cô lập, đặc biệt nếu những người xung quanh bạn không có cùng nhân dạng. Bạn sẽ luôn cảm thấy cô độc, không đủ tốt, hoặc bị xem thường. Điều này có vẻ cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên.

Nhưng tất cả những cảm xúc tiêu cực này đang được cường điệu hóa nếu bạn thậm chí còn không cảm thấy rằng kết nối với nhóm đối tượng hoặc nhóm thiểu số vì bạn không có cùng nhịp đập với họ. Nghĩa là, nếu bạn đã cảm thấy cô đơn vì là người duy nhất có nhân dạng như mình trong bối cảnh xã hội, bạn sẽ còn cả thấy cô đơn hơn nếu bạn không hòa nhập được với chính mình (hoặc bản dạng mà bạn lẽ ra phải có).

Một người bạn đã chia sẻ với tôi câu chuyện của anh ấy, rằng:

“Tôi là một thằng da đen lớn lên trong một xã hội toàn bọn da trắng. Khi trưởng thành, tôi là người da đen duy nhất trong khu dân cư, trường học, có lúc còn tưởng như duy nhất trong cả thị trấn luôn. Tôi không bao giờ chơi bóng rổ, cũng chẳng thể rap hay nhảy giỏi – tôi thậm chí còn chẳng thích hiphop. Nhưng bù lại tôi lại rất giỏi về chơi game, và xem bóng chày. Khi vào đại học, màu da của tôi quá đen để có thể hòa nhập được với mấy đứa da trắng, nhưng năng lực/ sở thích của tôi thì không đủ đen để hòa hợp với mấy đứa da đen.”

Điều này có thể được áp dụng với mọi nhóm mang khuôn mẫu tích cực (nhóm nào chẳng có). Cảm giác mình ở trong một nhóm thiểu số là rất tệ, nhưng cảm giác bạn còn không đủ điều kiện để vào nhóm thiểu số đó, rằng bạn bị cô lập trong một nhóm bị cô lập, cảm giác đó còn tệ hại hơn gấp nhiều lần.

VẬY THÌ, CHÚNG TA SẼ LÀM GÌ?

Tôi nhận ra rằng, xã hội chúng ta giờ đã tiến đến một giai đoạn mà hầu hết con người không phải chịu đựng các khuôn mẫu tiêu cực nhiều như trước – trừ khi bạn đang nói chuyện cùng những người mang chủ nghĩa phân biệt chủng tộc kiểu cũ. Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc hiện đại tinh vi khó lường hơn nhiều.

Hầu hết mọi người ngày nay đều không băn khoăn về những khuôn mẫu tích cực. Thậm chí nhiều người trong số họ khởi xướng phong trào chống lại định kiến có khi cũng đồng tình với việc củng cố những khuôn mẫu tích cực, bởi vì, như tôi đã nói đó, “Làm sao tích cực lại có hại được cơ chứ?” Tốt thôi, giờ thì bạn biết rồi đấy.

Khuôn mẫu tích cực cũng nguy hại như khuôn mẫu tiêu cực. Một bên có thể tranh luận (như tôi sẽ làm) rằng những khuôn mẫu ấy thậm chí còn nguy hiểm hơn, bởi chúng ta còn chẳng nhận thức được rằng chúng gây hại. Giả dụ bạn nhìn một chú mèo dễ thương, có vẻ vô hại, bạn bế nó lên để ôm thì xoẹt! Nó cào cho bạn mấy phát vì tội xem thường tính nguy hiểm của nó! Khuôn mẫu tích cực cũng như vậy đó! Thế nên, lần tới nếu bạn đi chơi với một người bạn và họ nói rằng: “Dân đồng tính là phải ăn mặc thời trang!”, hoặc bất cứ điều gì tương tự vậy, hãy để họ biết rằng loại niềm tin này có thể mang nghĩa tiêu cực ngang với câu “Dân đồng tính đứa nào cũng ấu dâm”. Tóm lại, khuôn mẫu tích cực chỉ tích cực khi bạn đáp ứng được nó mà thôi!

Source: Chương 27,  A Guide to Gender, Sam Killermann

Ảnh: theinclusionsolution.me

Leave a Reply