Quy chuẩn xã hội và quy chuẩn giới

Quy chuẩn xã hội?

Quy chuẩn xã hội, nói cho dễ hiểu, là những quy định không chính thức được một xã hội củng cố, được người dân trong xã hội đó dựa theo để hành xử. Các nhà xã hội học và tâm lý học đã khiến khái niệm này phát triển đa dạng một chút, nhưng ý tưởng chung thì không đổi.

Một vài ví dụ về quy chuẩn xã hội: không mở miệng khi đang nhai kẹo cao su (và bất cứ hành động nào bạn nhóm nó vào những hành động “lịch sự” và “nhã nhặn”); ăn vận theo quy ước chung vào dịp đặc biệt (nói không với Pijama ở nhà hát, cũng như không mặc vest hay váy lên giường); và, một quy chuẩn phổ biến, nói chuyện nhỏ nhẹ hết sức có thể khi đứng trước cửa thang máy.

Mặc dù hầu hết các quy chuẩn chỉ được ủng hộ không chính thức (vi phạm quy chuẩn không đồng nghĩa với phạm pháp), nhưng bạn sẽ thấy áp lực phải thích nghi với các quy chuẩn xã hội thường nặng nề hơn nghĩa vụ hành động theo luật pháp rất nhiều.

Điều thú vị về quy chuẩn xã hội nằm ở việc sức ảnh hưởng của chúng có thể quyền lực đến mức nào. Lấy ví dụ về hành động đi thang máy không đúng cách so với việc vượt đèn đỏ trên đường sẽ rõ. Chúng ta chưa bao giờ được dạy cách đi thang máy. Không có một bảng chỉ dẫn, cẩm nang hay bất kì hình thức chỉ thị chính thức nào cho ta biết cách đi thang máy cho đúng cả. Dù vậy, mỗi chúng ta vẫn có thể viết ra một danh sách “những quy định khi đi tháng máy” và danh sách đó ở mọi người sẽ giống nhau đáng kể. Quá trình mà thông qua đó chúng ta học được các quy chuẩn được gọi là xã hội hóa. Bây giờ hãy cùng xem xét việc vượt đèn đỏ. Đây là hành vi vi phạm pháp luật với đủ các loại chỉ dẫn từ biển báo trên đường đến luật được ghi trong các sách chuyên ngành, chính quyền và bố mẹ đều dạy chúng ta rằng đấy là hành vi không thể chấp nhận. Hậu quả thậm chí sẽ khá nghiêm trọng . Nhưng giả dụ bạn định vi phạm luật cấm vượt đèn đỏ và sau đó đi thang máy sai cách, nhiều người sẽ nhận thức rằng hành động thứ hai sai trái hơn.

Quy chuẩn xã hội thường thắng thế luật pháp khi quyết định loại hành vi nào được chấp nhận (như ta có câu “Phép vua thua lệ làng”). Xã hội ta đang sống rốt cuộc điên cuồng, hỗn độn và đạo đức giả như thế nào, khi mà luật pháp chính thức thường bị coi nhẹ, thậm chí mâu thuẫn trực tiếp với những quy định bất thành văn.

Quy chuẩn giới?

Giống như mọi quy chuẩn xã hội khác, quy chuẩn giới là những quy định không chính thức mà xã hội áp vào chúng ta, đặt lên ta một áp lực nặng nề khiến bản thân phải tuân theo. Nhưng không giống rất nhiều quy chuẩn xã hội khác, quy chuẩn giới thường được dạy cho chúng ta một cách chính thức, và kết quả của việc tuân theo hay phá bỏ những quy định ấy đều có thể tàn khốc như nhau, dựa trên bản dạng cá nhân của các bạn.

Và cũng không giống hầu hết các quy chuẩn xã hội, quy chuẩn giới trong xã hội tràn lan khắp mọi ngóc ngách đến nỗi ta không tài nào lờ đi được. Bất kể bạn đang làm gì, đang ở đâu, ở cùng ai, bất kì khoảnh khắc nào trong ngày – kể cả khi bạn ngủ – bạn vẫn chịu ảnh hưởng bởi một quy chuẩn giới nào đó (hoặc vài trăm quy chuẩn cùng lúc).

Sự khác biệt giữa quy chuẩn giới và vai trò giới như sau: quy chuẩn giới là những luật bất thành văn của xã hội gắn liền với giới, còn vai trò giới là những nhóm quy chuẩn giới cụ thể dẫn đến những vị thế xã hội riêng biệt. Hãy coi quy chuẩn giới như nguyên liệu (cà chua, hành, bơ, muối, tiêu, chanh) và vai trò giới là những món ăn hoàn chỉnh.

Không như hầu hết các vai trò xã hội, nỗ lực tuân theo bộ quy chuẩn giới (vai trò giới) có thể gây nên sự bất hòa ở một số người cũng nhiều như khi phá vỡ quy chuẩn. Có hàng nghìn người bị vai trò giới đẩy vào tình huống bất lợi từ mọi phía: bất tuân khiến họ mâu thuẫn với bên ngoài (ngoại tại), nhưng tuân theo lại tạo nên mẫu thuẫn từ bên trong (nội tại). Lí do cho tình trạng này là, không như các vai trò xã hội khác, vai trò giới có xu hướng đè áp, phân tách và hình thành một vai trò linh hoạt và đa khía cạnh thay vì vài vai trò độc lập. Một vài ví dụ cụ thể cho những điều này thì sao nhỉ?

Xét các vai trò xã hội sau: người làm công, giáo viên, học sinh, ông chủ, bố, mẹ, con trai, con gái. Bốn vai trò đầu có thể coi là vai trò xã hội phi giới tính (dù không hoàn toàn đúng, nhưng hãy tạm coi là vậy để tiết kiệm thời gian), trong khi bốn vai trò sau được gắn mắc giới.

Bốn vai trò đầu đều có thể thực hiện bởi một người vào bất kì lúc nào trong ngày mà không gặp trở ngại gì. Điều này diễn ra ở nơi làm việc mỗi ngày. Hãy minh họa bằng công việc trước đây của tôi – quản trị viên trường đại học. Mọi ngày tôi đều là một nhân viên trong trường tuân theo mọi quy chuẩn cố hữu của người làm công (tôi ăn mặc chuyên nghiệp, có mặt đúng giờ, chăm chỉ không ngừng nghỉ, lịch sự và có ích mọi lúc mọi nơi) để được nhìn nhận một cách tích cực; tôi thường được gọi ra để làm giáo viên cho đồng nghiệp (thường là chỉ dẫn về máy móc); tương tự, tôi học hỏi từ đồng nghiệp rất nhanh (với vai trò học sinh); và tôi giám sát các nhóm học sinh với vị thế ông chủ của các em ấy.

Không vấn đề gì nhỉ? Đúng quá mà. Giờ hãy cùng xem xét bốn vài trò sau, những vai trò được gắn mác giới trong danh sách nếu trên: bố, mẹ, con trai, con gái.

Nếu nỗ lực hoàn thành cả bốn vai trò trong một ngày khi tương tác với xung quanh, chắc chắn là tôi, trong tình huống ít nghiêm trọng nhất, vẫn sẽ khiến mọi người hoảng hồn. Tại sao tôi không thể thực hiện cả bốn vai trò (thậm chí chỉ một vai trò bất kì một cách trọn vẹn)? Bởi vì vai trò giới mà tôi được cho phép thực hiện được sắp đặt dựa theo cái mác giới mà những người xung quanh gán cho tôi. Hãy nghĩ về cuộc đời như một vở kịch với lượng vai diễn giới hạn và mỗi lần bạn tương tác với người khác là một vòng tuyển chọn, họ sẽ đánh giá phần trình diễn của bạn để trao cho bạn một vai diễn trong vở kịch đó. Nhưng thay vì được chọn là Montague hay Capulet, bạn được trao vai Đàn ông hoặc Đàn bà. Dù bạn đã chuẩn bị cho vai diễn hay chưa (bạn có thể chẳng biết lời thoại, mặc không vừa bộ y phục bó sát, sợ độ cao và chẳng ưa gì mấy cái ban công), bạn vẫn phải lên diễn bằng mọi cách vì đâu còn lựa chọn nào khác, bạn phải đứng trên sân khấu bất chấp bạn thực sự mong muốn thế nào.

Chúng ta có đang kêu gọi “phá vỡ” quy chuẩn giới hay không?

Không. Thực tế, quy chuẩn giới hoàn toàn có thể là một thành tố lành mạnh và được khuyến khích của xã hội, đóng góp cho ý tưởng về tầm quan trọng trong việc hiểu rõ giới của bản thân và người khác, đồng thời hoạt động với mục đích hướng đến công bằng giới.

Trong khi quy chuẩn giới (và những vai trò đặc biệt sinh ra từ nó) có thể bị hạn chế vô cùng, thì quy chuẩn lại tạo ra những ngôn ngữ thông dụng mà chúng ta có thể thảo luận và khám phá về giới, nhân dạng của chính mình và những thứ khác. Những quy tắc và quan điểm giới đồng thời cũng khiến các cá nhân thoải mái vì có thể biết họ thuộc nhóm người nào dựa trên những đặc điểm nhận dạng của họ – và những nhóm này gồm những người có chung các trải nghiệm với họ

Chúng ta cần phân biệt rõ các quan điểm giới trong vai trò giới và nó giúp chúng ta cùng nhau tiến tới một xã hội cho phép mỗi cá nhân được thể hiện giới của họ, tính độc đáo của sự pha trộn các giới trong họ bằng cách mà nó có thể, thay vì chỉ được nói về một vài đặc điểm đương nhiên và ép mọi người phải tuân theo vai trò mà họ vốn không được sinh ra để thực hiện nó.

Sử dụng quy chuẩn giới theo hướng tích cực?

Các khái niệm liên quan đến giới được sử dụng nhằm mục đích giúp các bạn tận dụng được tận dụng ngôn ngữ phổ thông trong quá trình tìm hiểu giới. Nếu nhắc đến từ nam tính, bạn sẽ hiểu ngay điều đó có nghĩa gì, bạn đã được xã hội hóa để hiểu sự nam tính ra sao và chắc chắn những người xung quanh bạn cũng có cách hiểu tương tự.

Bạn cũng cần nhận ra rằng, cách chúng ta hiểu sự nam tính có thể không giống với cách hiểu của một số người được trải nghiệm sự xã hội hóa theo hướng khác với ta. Cộng đồng người thuộc nhiều lứa tuổi, thuộc nhiều tôn giáo trên khắp đất Mỹ và nhiều quốc gia khác được xã hội hóa theo những cách riêng biệt. Vậy nên, dù sử dụng các quy chuẩn cho ta nghĩa hiểu gần sát khi diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường nhất, nó vẫn không thể trở thành quy chuẩn ngôn ngữ trên toàn thế giới.

Hãy cẩn thận khi sử dụng quy chuẩn giới, và luôn ghi nhớ một điều: không có từ khóa cứng nhắc nào bị áp đặt khi ta tìm hiểu mọi phương diện về nhân dạng con người, đặc biệt là những điều phức tạp và dễ-gây-hiểu-nhầm-trên-diện-rộng như giới.

Leave a Reply